Исатай-Махамбет бастаған көтерілісінің ІІ кезеңі. Ақбұлақ қырғыны.
Биыл ҚР Тәуелсіз ел болып жарияланғанына 30 жыл және қазақ халқының ұлттық батыры Исатай Тайманұлының туғанына 230 жыл толып отыр. 1836-1838 жылдары Бөкей ордасы мен Кіші жүздің батыс бөлігін қамтыған Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтеріліс 2 кезеңнен тұрады. І кезең – 1836 жылдың наурыз айында басталып, 1837 жылы 15 қарашада Тастөбе шайқасымен аяқталады. Бұл европалық кезең, ІІ кезең – 1838 жылдың алғашқы 6 айын қамтиды. Бұл көтерілістің азиялық кезеңі. Осы мақалада көтерілістің ІІ кезеңі туралы айтылады.
Исатай мен Махамбет бастаған шағын отряд 1837 жылдың 13 желтоқсаны күні таңда көз көрмес қарлы боранды пайдаланып, Жаманқала бекінісіне жақын жерде Жайық өзенінің жаңа қатқан мұзынан Кіші жүзге өтті. Сарайшық бекінісінен сұлтан Баймағамбет Айшуақов өз адамдарымен және 80 казакпен көтерілісшілердің соңына түсті. Алайда, олар көтеріліс басшыларын тұтқындай алмады. Баймағамбет сұлтанның қолы Исатайдан ажыраған көтерілісшілердің шағын бір тобын ғана қолға түсірді. Олардың ішінде Исатайдың ұлдары – Жақия, Дінбаян, батырдың жұбайы - Несібелі, Махамбет Өтемісұлының інісі – Сүлеймен және т.б. болды. Олар Орал қаласындағы түрмеге жіберілді.
Бұл кезде Кіші жүздегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай шиеленісіп тұрған болатын.
1924 жылы патша өкіметі Кіші жүзді 3 бөлікке – Батыс, Орта, Шығысқа бөліп, басына билеуші сұлтандарды қойды. Олар Орынбор шекара комиссиясына және Орынбор генерал-губернаторына бағынатын болды. 1831 жылы Кіші жүздің батыс бөлігінің билеуші-сұлтаны болып сұлтан Баймағамбет Айшуақов тағайындалды. Сол жылы әкімшілік реформасы жүргізіліп, Гурьев қаласынан Звериноголов қамалына дейінгі аймақ 32 дистанцияға бөлінді. Дистанцияны старшина не сұлтан басқарып, олар билеуші-сұлтандарға бағынды. Дистанцияға бөлінген кезде бір рудың адамдары бірнеше дистанцияға бөлініп кетті. Мұның өзі қазақтардың наразылығын туғызды. Кіші жүзді дистанцияға бөлу – қазақтардың саяси дербестігін жою жолында жасалған үлкен шаралардың бірі еді.
Кіші жүз жерін отарлау барысында қазақтардың Жайық өзенінен балық аулауларына, шекараға жақындауларына тыйым салынды. Әр түрлі сылтаулармен елге әскери отрядтар шығып, «әскери іздеуде» жүрміз деп, елді талап, мал-дүниелері тартып алынатын. Мысалы, 1836 жылы желтоқсан айында Орынбор губернаторы А.Перовский Жайық орыстарынан 550 адамнан отряд ұйымдастырып, жасырын Маңғыстауға жіберді. Олар бейқам отырған қазақтарды 2 апта бойы талап, көп дүние-мүліктерін алып кетті. Бұл жағдай қазақ шаруаларының отарлаушыларға деген наразылығын күшейте түсті.
1837 жылдан бастап патша өкіметі Кіші жүз қазақтарынан түтін салығын, яғни, әр үйден 1 сом 50 тиын жинай бастады. Ақшаның болмауына байланысты оның орнына қой, бидай, тары, арпа алынды. Түтін салығын жинаушылар жиналған қойды немесе астықты қымбатқа сатып, өздеріне үлкен пайда түсіріп отырды.
Міне, Исатай мен Махамбет батырлар Кіші жүзге өткен кезде мұндағы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдай осындай еді. Осы кезде бұл аймаққа қазақтардың отарлық езгіге қарсы күресін ұйымдастыратын тәжірибелі қолбасшылар өте қажет болатын. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы дәл сондай көтеріліс басшылары еді. Олардың негізгі мақсаты – патша өкіметіне арқа сүйеген Кіші жүздің батыс бөлімінің билеуші-сұлтаны Баймағамбет Айшуақовтан халықтың кегін алу болды. Кіші жүздің батыс бөлігіндегі көтеріліс негізінен патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы бағытталды.
Исатай мен Махамбет батырлар ел арасына шығып, халықты азаттық жолындағы күреске шақырды. Халық оларды қажетті азық-түлікпен, аттармен, түйемен, киіз үйлермен қамтамасыз етіп отырды.
Кіші жүздегі азаттық жолындағы күресті кең көлемде өрістету мақсатында Исатай мен Махамбет батырлар Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсылардың бәрімен одақтасу қажет деген шешімге келді. Осы шешім негізінде олар Хиуа ханы Маңғыстауға хан етіп дайындаған сұлтан Қайыпқали Есімовпен күш біріктірді.
Қайыпқали Есімов 1836-1837 жылдары казак-орыс әскерлерінің Маңқыстауда жасаған зорлық-зомбылық әрекеттеріне қарсы ұлт-азаттық күресті басқарған болатын. Бұл жерде Исатай Тайманұлы Қайыпқали Есімовке хандықты әперу емес, тек өзінің қолын нығайтып, жауды бірлесіп жеңу үшін осындай келісімге келген болатын.
Қайыпқалидың, Исатай мен Махамбеттің Кіші жүздің батыс бөлігінде қазақтарды азаттық күреске шақырған жанқиярлық еңбектері өз жемісін беріп, олардың қоластына 3 мыңдай көтерілісшілер жиналды.
1838 жылдың бас кезінде К.Қасымов бастаған көтерілісшілер Кіші жүзге қарай ойысты. Оған батыр Жоламан Тіленшіұлының отрядының қосылуы – отаршылардың жағдайын мүлде қиындатты. К.Қасымұлы мен Қайыпқали Есімов – Исатай Тайманов қозғалыстары біріккен жағдайда қазақ халқының азаттық жолындағы күресі біртұтас майданға айналуы әбден мүмкін еді. Ондай жағдайда патшалық Ресейдің қазақ жерін толықтай отарлауы ұзаққа созылатын. Сондықтан да патша өкіметі Исатай Тайманұлы мен Қайыпқали Есімұлы бастаған көтерілісті тездетіп басу мәселесін күн тәртібіне қойды. Орынбор генерал-губернаторы В.А.Перовский полковник Геке бастаған әскер күшін және Баймағамбет Айшуақов бастаған 500 жасақты көтерілісті басып, оның басшыларын тұтқындау мақсатында әскери экспедиция ұйымдастырды. 500 адамнан құралған Исатай мен Махамбет батырлар бастаған көтерілісшілер 1838 жылы 12 шілдеде күтпеген жерде Ақбұлақ өзені жағалауында Геке әскерімен кездесіп қалды. Әскер күші жағынан тең емес осы шайқаста Исатай мен Махамбет батырлар бастаған көтерілісшілер асқан ерлік көрсетті. Алайда, мұнда да Тастөбедегі сияқты ұрыс тағдырын зеңбіректер шешті. Зеңбірек оғы түскен жерлерде талай сарбаздар қаза тапты. Исатайдың атына оқ тиіп, ол казактармен жаяу шайқасты. Ақбұлақ өзені жағасындағы осы кескілескен ұрыста көтеріліс басшысы Исатай Тайманұлы қаза тауып, оның денесі сол аумақтағы «Шейітсайға» жерленді. «Ол өзінің қайсар ержүректілігінің құрбаны болды,- деп жазды полковник Геке, - оны тірідей қолға түсіре алмағанымызға өкінемін»
Исатай Тайманұлы қаза тапқаннан кейін көтеріліс одан әрі дамымай, сарбаздар жан-жаққа бытырап кетті.
Көтеріліс жеңілгеннен кейін елде қатаң жазалау шаралары жүрді. Көптеген адамдарға өлімші етіп дүре соғылды, мал-мүлкі тәркіленді. Көтеріліске белсене қатынасқандардың бірқатары Сібірге біржола жер аударылды.
Көтерілісті басуда ерекше көзге түскендерге офицерлік шен, ақшалай, заттай қымбат бұйымдар берілді.
Көтерілістің жеңіліске ұшырауының негізгі себептері: оларға хан мен сұлтандар, патша өкіметінің жақсы қаруланған, арнайы дайындықтан өткен әскерлері қарсы тұрды. Көтерілісшілердің қару-жарақтары мейлінше нашар болды. Көтеріліске тек шаруалар ғана емес, сонымен бірге би, старшындар да қатынасты және олардың әрқайсысының көздеген мақсаттары әр түрлі болды. Көтерілісшілер Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық қозғалыспен, Жоламан Тіленшіұлы басқарған жасақпен және басқа да патша өкіметінің отарлық езгісіне қарсы күштермен біріге алмады.
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтерілістің зор тарихи маңызы болды. Көтеріліс жеңілгеніне қарамастан Қазақстанның батыс аумағында отаршылдық озбырлық пен феодалдық езгіге, әлеуметтік теңсіздікке қарсы күрес туын жаңа сатыға көтеріп, бұқараның сана сезімінің оянуына үлкен ықпал жасады.
Исатай мен Махамбет батырлар бастаған көтеріліс 1837-1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске, сол сияқты 1869-1870 жылдардағы Орал, Торғай облыстары мен Маңқыстаудағы ұлт-азаттық көтерілістерге әсерін тигізді. Бұл көтеріліс ХІХ ғасырдың І-жартысындағы Қазақстан тарихына ұмытылмастай оқиға болып енді.
Қара халықтың қамы үшін қол бастап, қанды шайқасқа түсіп, қазақ халқының бостандығын көздеп, сол жолда құрбан болған Исатай мен Махамбет батырлар қазақ халқының зор мақтанышы. Сондықтан да қазақ халқы оларды ұмытпай, есте ұстайды. Атырау облысында олардың есімдерімен елді мекен, аудан, мектептер, көшелер аталады. Исатай мен Махамбет батырларға бірнеше ескерткіштер тұрғызылған. Исатай Тайманұлы жерленген Шейітсайда(Ақтөбе облысы, Қобда ауданы), Махамбет Өтемісұлы жерленген Қараойда(Атырау облысы, Индер ауданы) биік кесенелер тұрғызылды.
2003 жылы ЮНЕСКО аясында жауынгер ақын Махамбет Өтемісұлының 200 жылдығы халықаралық дәрежеде кеңінен атап өтілді.
Осылардың бәрі бүгінгі ұрпақтың батыр бабалар ерлігін мәңгі есте сақтайтындығының белгісі.
Аманкелді ШАМҒОНОВ,
тарихшы, Исатайтанушы,
ҚР ғылымын дамытуға сіңірген еңбегі үшін
төсбелгісінің иегері
ПІКІРЛЕР